Gerda ter Haar


September 2003

Zaterdag 6 september, vertrekdag
Nadat de reis naar Bali helemaal voorbereid en besproken was door Herma , hoefden Mieke en ik alleen maar met de taxi naar Schiphol te gaan om daar Winold en Herma te ontmoeten en onze tickets in ontvangst te nemen. Na het inchecken koffie en een broodje genomen en een onderwatercamera gekocht. Vertrek keurig op tijd met Cathay Pacific. We sloegen zes uren over, dus een korte nacht met heel weinig slaap. Er waren bovendien een paar jankende kinderen bij, die iedereen uit de slaap hielden. Mooi op tijd in Hongkong. Het vliegveld daar wordt rigoureus verbouwd. Een gigantisch vliegveld overigens , waar je kunt genieten van verschillende soorten orchideeën.

Na nog ruim vier uur vliegen ontmoetten we de familie van het Pandan House, Nyoman en Gede. Zij brachten ons met twee taxi’s naar Tirtaganga. Tijdens de tocht konden we ons al vergapen aan het totaal andere leven (en het andere verkeer). We werden verwelkomd door de voltallige familie, die zich voor de gelegenheid traditioneel gekleed had. Lekker nasi met fruit gegeten en om half tien waren we van de wereld weg.

Maandag, 8 september
Lekker geslapen… ’t is hier verrukkelijk koel en we worden verwend: ik zat al om 7 uur op de veranda en er werd onmiddellijk gevraagd: wat wilt u drinken? Een grote kop thee dus. Om 9 uur zaten we te ontbijten met een prachtig uitzicht over de sawah’s. Na enig heen en weer bellen met René Albers van Wisnu (inkoper voor de Wereldwinkel) konden we een afspraak maken voor de volgende dag. We kunnen dan een paar werkplaatsen bezoeken, waar producten gemaakt worden voor de Wereldwinkel.

Door de sawah’s geslenterd naar het Zomerpaleis van Tirtagangga. Het paleis is goed opgeknapt, het ziet er nu prachtig uit. Langs de weg terug is er van alles te zien: een tuincentrum met de mooiste(tropische) planten, een eetkarretje met soep, vrouwen die naar een ceremonie gaan… ‘s Avonds op de veranda en in bed komen er allerlei geluiden op ons af: een luid kwakend kikkerkoor, gemengd met krekeltonen, een paar gekko,s die hun domicilie onder de dakgoten van onze behuizing hebben.

Wati, onze gastvrouw kookt heerlijk voor ons. Wij hebben haar vrij mandaat gegeven , er van uitgaand dat wij echt Balinees willen eten en dat zij daarvan meer weet dan wij. We hebben dan ook gedurende drie weken heerlijk gegeten. Bovendien heeft Winold veel opgestoken van Wati's kookkunst: hij was bijna dagelijks in de keuken te vinden, toekijkend over de schouder van Wati.

Dinsdag 9 september
Vandaag afgesproken met René Albers van Wisnu, die deze dagen voor zijn werk langs bedrijfjes gaat voor producten, die voor de Wereldwinkels in Nederland gemaakt worden.
Na bijna 2 ½ uur gereden te hebben over drukke wegen ontmoetten we René in zijn “losmen”, een eenvoudig, gezellig onderkomen bij een familie. René gaat wel 5 maal per jaar naar Indonesië, o.a. ook naar Jogyakarta. Hij is nu dus op Bali en hij vond het leuk om ons een dag mee te nemen langs drie verschillende projecten.

In de eerste plaats werden we naar een werkplaats gebracht vlakbij Ubud, waar o.a. boeddha’s uit één stuk acaciahout gesneden werden. De boeddha’s worden iedere 2 maanden op bestelling gemaakt: zóveel van 16 cm., zóveel van 30 cm. De houtbewerkers werken ieder naar vermogen: de één is creatiever dan de ander. De grove vorm wordt door de “leerjongens” uitgebeiteld waarna de meer “geschoolden “de finishing touch aan de beelden geven. Een oudere man is de kunstenaar. Hij creëert o.a. mooie Balinese beelden. Zijn zoon runt het bedrijf. René zorgt ervoor, dat de arbeiders 10 tot 15% meer salaris krijgen dan gebruikelijk is op Bali. Deze mensen hebben dus werkelijk voor zichzelf en voor hun gezinnen een iets hogere levensstandaard. We hebben het één en ander gekocht en we werden allerhartelijkst ontvangen met frisdrankjes en mandarijnen.

Ons volgende bezoek gold een grote opslagplaats met een ijzerwerkplaats in de buurt van Tampaksiring. Hier worden de gemaakte producten uit Bali verzameld en verpakt voor verscheping. Dozen met batik poezen,ijzeren figuren (voor waxinelichtjes), kerstengelen, vliegers, houten (boeddha) beelden enz.enz. worden ingepakt voor verzending in een container. In de ijzerwerkplaats naast de grote loods zit een groep mannen te werken aan 200 familiekring kandelaars van ijzerdraad, een bestelling voor kerstpakketten van de wereldwinkel in Oosterbeek. Jaloers!!…..Ook hier worden we onthaald op koffie of thee met emping. De groep zag er keurig uit met T-shirts met opschrift, gekregen van René. Deze jongens verdienen goed (wat in deze tijd van werkloosheid een zegen is). Zij hebben een ziekenverzekering, krijgen van de zaak één warme maaltijd per dag en hun kinderen moéten naar school gaan!

Voor ons derde en laatste bezoek moesten we ruim een half uur noordwaarts rijden, door een prachtig gedeelte van Bali: sawa’s, een geweldige plantengroei en we reden op een gegeven moment via een hobbelige landweg diep de (bamboe) bush-bush in, tot we bij een kleine familiegemeenschap kwamen.We hadden het laatste stuk van de route al veel winkels en werkplaatsen gezien, waar producten van bamboe aangeboden werden. Bij deze familie werd een product gemaakt wat nieuw is voor Wisnu: vogelhuisjes. Deze familie behoort tot de laagste kaste en zij kunnen niet leven van hun “boerderijtje”. René Albers heeft 2500 vogelhuisjes besteld voor januari - februari. Zo wordt ook deze familie uit de grootste armoede getild.We kregen een paar vogelhuisjes mee. Ook deze mensen waren buitengewoon hartelijk. Ze klommen in de klapperboom en lieten ons ieder een hele kokosnoot leegdrinken, lekker, maar o…onze arme blazen!..Enfin, daar was een mouw aan te passen. René is een “begeesterd” man. Hij heeft ons veel verteld over de gang van zaken omtrent verscheping, douane, enz. Hij is erbij als de container uit Java verscheept wordt en ook als die aankomt in Rotterdam.

Na deze bezoeken hadden wij een flinke tocht terug naar Pandan House, wéér door een een fantastisch landschap o.a. langs het Batu-meer. Boven liep het kwik omlaag tot 17 graden. Waar is mijn warme vest? Beneden gelukkig weer iets warmer: tot 23 gr. Maar we hebben het nog niet echt warm gehad. Nog vóór donker thuis en weer heerlijk eten voorgezet gekregen van Wati: babi ketjap, kousenband, witte rijst en fruit toe.

Woensdag, 10 september
Volle Maan! Een speciale dag op Bali, de dag van de vele ceremonies. Daarom na een lekker ontbijtje( eitje, pannenkoek, fruit, toastje, vruchtensap) met Nyoman en Gede naar Kusamba-strand en tempel. Zowel op het strand als in de tempel waren ceremonies aan de gang, waarbij druk gebeden werd en met vogels gegooid( richting zee). De altaren in de tempel stonden in de vleermuizengrot. Je kunt goed merken, dat er véél te weinig toeristen komen; de hotels in Candi Dasa zijn leeg; de verkopers zijn nóg opdringeriger dan vroeger. Ze klagen allemaal en ik denk terecht. Maar ze blijven heel vriendelijk.
Later zijn we naar Padangbai gegaan om te zwemmen, naar de Blue Lagoon. Ik vond de golven te hoog om te zwemmen, laat staan om te snorkelen. Er zal trouwens niet veel te zien zijn. Winold en Herma hebben wel genoten van het water.

Thuisgekomen hebben we heerlijk geluncht: soto nudel en gebakken banaan (Winold had al duidelijk laten merken, dat hij dol was op gebakken banaan). ’t Was vandaag eerst lekker warm, vooral beneden aan de kust, maar na de lunch kregen we regen en was het n.b. een beetje fris. Op onze veranda staat meestal een lekker windje. Wij gingen dus niet meer de kampong in, maar Winold heeft met Gede nog een wandeling gemaakt naar de heuvel waar we op uitkijken en waar een tempel bovenop staat. De maaltijd is iedere avond weer een verrassing (voor Winold niet altijd!). Deze keer was het ayam sereh, heerlijk. ’s Avonds voor het eerst met z’n allen gescrabbled. Meestal houd ik niet zo van spelletjes, maar hiermee heb ik me elke avond erg geamuseerd, vooral toen ik die negenklapper maakte.

Donderdag, 11 september
We horen hier ’s avonds vanaf de veranda één groot kikkerkoor, af en toe een getok van de bel om de hals ven de koeien, die onder een afdak vastgebonden staan, boven onze hoofden het typische geluid, dat tji-tjaks en gekko’s maken. Wat verder weg geluiden uit de kampongs, die in deze omgeving zijn.

Vanmorgen hebben Herma, Mieke en ik door de kampong Ababi achter ons huis gewandeld, waarbij Herma en Mieke veel gefotografeerd hebben. Alweer vriendelijke mensen, een kip, die ijverig in de grond krabde om voedsel naar boven te halen voor haar piepkleine kuikentjes, een zwart varkentje aan een touwtje (dit varkentje hebben we deze vakantie zien groeien). Af en toe een keurig stenen huisje, een school, jongens die van lavasteen sokkels en beelden voor altaren maken enz.. Winold gaf de voorkeur aan lezen op de veranda.

Na een lichte lunch (kaas-tomaat tosti) gingen we weer op stap met Nyoman en Gede: naar hun moeder in een kampong een kwartiertje rijden bij ons vandaan. Moeder is al 36 jaar weduwe en zij heeft alléén 8 kinderen grootgebracht (zeggen ze). Nú heeft ze het goed, want haar kinderen kunnen haar goed onderhouden. Gede vertelde ons veel over de plantengroei op hun terrein: cacao, koffie, kretek, bladeren waar je geneesmiddelen van maakt (siri’s bijv.) enz. Hierna zijn we doorgereden naar Amed. Het was daar inderdaad beter weer, zoals de mannen al gezegd hadden. Weer veel praktisch lege hotels. Wij onze badpakken aan en nieuwsgierig het water in om te kijken of er iets te snorkelen viel. ’t Was heel mooi, koralen en mooie vissen! Hier komen we beslist terug met onze onderwatercamera’s als de zon meer schijnt. En dan huren we een hotelkamer om ons te verkleden en zo. En we moeten ook nog foto’s maken van de zoutwinning daar.
Diner: gevulde tahun (erg lekker), rundvlees met kokossaus, gemengde groente, tomaten-komkommer-uiensla en weer fruit toe natuurlijk!

Vrijdag 12 september
’s Nachts en ’s morgens af en toe gietregen. Het blijft maar bewolkt en vooral op de veranda is het zelfs tamelijk fris. Hoe bestaat het! Wat gaan we doen vandaag?
Niet naar de markt in Amlapura, want daar is het nu veel te vies. Dan een massage? Van 11 tot 12 uur eerst Herma en het volgende uur Gerda. Wij vonden het een goede massage door de vaste masseur van Pandan House.

Lunch met nasi goreng en nudelsoep en daarna naar Amlapura. Eerst boodschappen gedaan in de winkelstraat: handdoeken, zeep, body-lotion, schriften enz. voor de mensen, die ons verzorgen( en hun moeders). Daarna naar het waterpaleis in restauratie aan de kust in Ujung/Amlapura. Een gigantische tuin met vijvers/bassins waar nog heel veel aan te restaureren valt. Veel mensen vinden daar emplooi; alles gebeurt met de hand. Zand zeven, dan op het hoofd naar een ander deel van het terrein, ( met de hand?) cement maken enz. Er staat een bungalow-complex boven aan de rand, volkomen misplaatst en leeg! Hierna nog wat aan het zwarte strand gescharreld. ’t Was daar veel warmer dan bij ons thuis en ook minder bewolkt.

Op de terugweg naar huis kwamen we langs de Pasar Malam en daar wilden we nog wel even kijken. Gebakken banaan en gekookte pinda’s gekocht en gegeten.
Thuis als diner: tonijn in bananenblad, tempeh, kangkunrijst, sla en vruchten toe. Alweer een godenmaal, biertje erbij!

Zaterdag 13 september
Af en toe ‘s nachts en ‘s morgens een gietbui, maar de lucht ziet er beter uit dan de voorafgaande dagen; vooral boven de zee en langs de kust is het weer aanmerkelijk beter dan hier tegen de berg aan. Dus: na het ontbijt met Nyoman en Gede richting Amlapura. Eerst werden we naar Maskerdam gebracht, één van de paleizen van de “koning” van Karangasem. Dit is het best bewaarde paleis van de vier in Amlapura en het was de moeite waard: mooi bewerkte deuren, foto’s van de koning met z’n negen(!)vrouwen. (Amlapura en Karangasem is dezelfde plaats echter na de vulkaanuitbarsting in de jaren ’60 werd Karangasem Amlapura genoemd). We liepen met Gede naar de pasar. Batiklappen, een mandje, een dienblad, Winold een kapmes, nootmuskaatballen gekocht. Ansichtkaarten gewoon in de winkel (veel goedkoper en mooier dan die van de vrouwen die ermee leuren).

Winold en Herma hebben in de keuken geholpen met tomatensoep voor de lunch. Wati en Made vinden het prima als we in de keuken komen kijken. Om drie uur, nadat Mieke was gemasseerd, nam Gede ons mee voor een fikse wandeling: door kampongs, door de jungle, door sawa’s, een prachtige tocht met veel afwisseling. Je kijkt je ogen uit!: een hanengevecht(om geld), meisjes die zich wassen in een stroompje, veel vruchtbomen en bloemen en een prachtig uitzicht.! We kwamen uiteindelijk terug via de kampong Ababi, nét voor het donker werd(om zes uur dus). Wati had kip met santensaus, geraspte kokos en spinazie op z’n Balinees gekruid, rijst en sla en fruit klaargemaakt. Zoals tot nu toe iedere avond hebben we weer teveel gegeten.

Zondag 14 september
De ochtend enigszins in ledigheid doorgebracht nl. met kaarten schrijven en e-mailen. Winold en Herma moesten 33 kaarten wegsturen. ‘t Was een lekker ontspannen ochtendje. Na de lunch gingen we weg voor de wandeling naar Tenganan. Eerst een eind op weg geholpen met de taxi en daarna begon een prachtige wandeling vanaf een kampong, waar we langs drie begrafenisrituelen kwamen (verbranding). Een eind buiten het dorp staken we een rivier over d.m.v. een gammele brug en toen liepen we langs de 'bos'rand, langs een irrigatiekanaaltje met links van ons geweldige uitzichten over de sawah’s beneden ons. Aan de rechterkant, achter de bomen lagen kampongs verscholen. Het was wonderschoon.

Uiteindelijk kwamen we in een grote kampong, waar producten van fijn vlechtwerk gemaakt werden. Herma en ik hebben allebei een mandje gekocht. Hierna begon een fikse afdaling door de bush-bush. Een bijna dode groene giftige slang gezien, mooie bloemen en palmwijnbomen. Beneden arriveerden we achterin het dorp Tenganan, een dorp waar nog volgens oude afwijkende tradities geleefd wordt. Tegenwoordig zijn er veel toeristen, die vooral geïnteresseerd zijn in het dubbel-ikat weven. Daar hadden wij geen tijd meer voor, want Nyoman stond aan het begin van het dorp op ons te wachten met de taxi. Wij doen wat langer over de wandelingen, omdat we ons totaal niet haasten: we kijken en fotograferen veel. Wel hebben we nog o.a. placemats gekocht.

Toen we thuiskwamen was er een verrassing voor ons: familie van Nyoman en Gede waren vanaf twee uur bezig een speenvarkentje te roosteren aan een spit. Dat was dan ook ons diner, samen met Nyoman, Gede en Made. Wati at met de kinderen. Winold heeft een foto gemaakt van Wati, die van een bananenblad at. Het was heel feestelijk, de mannen, die het varkentje gebraden hadden zaten met elkaar op de grond aan de maaltijd. Wij constateerden, dat dit vlees net zo smaakte als vroeger.

Maandag 15 september
Winold heeft voor ons allemaal een lunchpakket geregeld, want we gaan de hele dag op stap. Eerst richting Sidomen, naar een ikat weverij. Een flinke rit . Voor aankomst aldaar uitgestapt om een stukje langs de sawa's te lopen, prachtig, een intens groen landschap op steile hellingen. In Sidomen zagen we hoe de ikat patronen tot stand komen: de inslagdraden worden d.m.v. afbindtechniek geverfd en de patronen moeten draad voor draad goed in de gaten worden gehouden door de weefsters. Eén weefster weeft ongeveer 1 meter stof per dag en verdient misschien € 1,00 per dag. Herma, Winold en ik hebben onze begeerte niet beteugeld, maar mooie lappen gekocht.

Na in de berm van de weg onze meegebrachte lunch gegeten te hebben (o.a. pannenkoeken!) verder richting Pengosekan, naar het atelier van Pokoh, schilder van “ondeugende” taferelen. Hij is een van de bekendste kunstenaars in Ubud en omgeving en Winold wou daar beslist heen. Wij trouwens allemaal. Hij had inderdaad aparte en mooie schilderijen.Terug wilden we nog wel wat winkels en galerieën zien. Nyoman wachtte verderop op ons.... een paar kilometers verder... We hebben dus genoeg gezien daar! Na een glas vruchtensap naar huis, een flink eind. Om half 7 thuis, en om 7 uur: kippenpoten, tjap tjoy en rijst gegeten.

Dinsdag 16 september
Een lees- en puzzelochtend voor de dames, terwijl Winold in z’n eentje naar het waterpaleis ging wandelen. Hij heeft daar ”met honderden mensen gepraat” o.a. met een man, die hem wou masseren, maar Winold wil alleen maar door een vrouw gemasseerd worden. Op de terugweg is hij het terrein van “Hotel Groningen” opgelopen. Het model van het hoofdgebouw is gekopieerd van het model Pandan House. Wij noemen dat hotel zo omdat een meneer uit Groningen dat huis heeft laat bouwen. Later bleek hij Liam te heten.

Na de lunch (ayamsoep) zijn we naar Amed gereden. Daar een kamer gehuurd om ons te verkleden en te douchen. Prachtige vissen gezien bij het snorkelen en onderwater foto’s gemaakt. Een fijne, ontspannen middag dus weer. Dewi en de kleine Gede waren naar een “familieceremonie” (kinderfeestje?). Ons diner bestond die avond uit babi ketjap, tempeh, boontjes op z’n Balinees, sla, rijst en fruit toe......biertje erbij....mmmmm! ’s Avonds weer gescrabbled. Ik ga het nog leuk vinden ook!

Woensdag 17 september
’s Nachts waren we allemaal wakker geschrokken door een enorm krijsende kat (behalve Herma). Mieke zei, dat het 2 uur was. Na weer een goede nachtrust om half 9 ontbeten. Zoals iedere dag bestaat het ontbijt uit verse vruchtensap, thee of koffie, een bordje fruit en bananenpannenkoeken of toast met ei.

Vandaag een dagtocht gemaakt: eerst naar de Besakhi-tempel; Gede liet ons zijn "familietempel" zien, waar ze eens per jaar op een vaste dag bij elkaar komen (als ik het goed begrepen heb). Het was mooi weer en een hele wandeling naar en over het tempelcomplex. Het was verplicht een sarong te dragen, Winold ook. Het stond hem fantastisch! Helemaal bij de bovenste tempel heb je een mooi uitzicht; de tempel ligt op de helling van de Gunung Agung. Het is de belangrijkste berg van Bali, waarschijnlijk zelfs van heel Indonesië. In één van de tempels was n.b. een hanengevecht aan de gang, met gokken en al!

Op de terugweg naar de auto hebben Mieke en Winold allerlei fruit gekocht, wat we later op een mooi plekje in de berm hebben zitten eten, samen met de pannenkoeken van Wati. Door naar Putung, naar een oud hotel-restaurant; thee gedronken op het terras, waar we een prachtig uitzicht hadden richting Candi Dasa strand. Om op de kustweg te komen moesten we erg steil naar beneden. Aan beide zijden keken we in de diepte. Nyoman vertelde, dat zijn schoonfamilie in deze omgeving woont.

Op de hoofdweg richting Candi Dasa links afgeslagen, naar een ander deel van Tenangan. Een dorp met aparte tradities zonder kastenstelsel; hoewel.... ze moeten binnen hun eigen dorp trouwen, maar om geen inteelt te krijgen kun je trouwen met iemand van een hogere kaste (van buiten). Trouw je met iemand van een lagere kaste, dan mag je niet in het dorp blijven wonen. We gingen hierheen voor het dubbel ikat weven, maar de traditie is, dat dit maar één keer per maand gebeurt: met volle maan. Dit bezoek was niet helemaal onze bedoeling, maar allah...!

Tenslotte: in Candi Dasa geld gewisseld, Winold heeft getaward met bootverhuurders en we hebben daar een stukje langs het strand gelopen en "Kelapa Mas" aan Winold en Herma laten zien waar we 5 jaar geleden gelogeerd hebben. Winold wou nog pisang goreng kopen op de pasar malam in Amlapura.

En nu om half 7, zitten we lekker schoon op onze eigen veranda te wachten op ons eten en op Herma, die met de familie mee is naar de dokter, omdat Dewi een lelijke plek op haar been heeft. Ze kwamen terug, net toen het eten opgediend werd. Herma vond het een leuke ervaring om de huisartsenpraktijk in Amlapura te zien.
Diner: voor ieder een hele vis(tonijn?) met een pittig sausje erbij, rijst, een boontjes-taugé schotel... weer erg lekker. Gescrabbled en vroeg naar bed, want we zaten te tollen!

Donderdag, 18 september
Na het ontbijt wilden Mieke, Herma en ik naar de school in de kampong achter ons. Gede ging met ons mee; hij voert ons altijd over paadjes, die we zelf nooit zouden lopen, omdat we dan zouden verdwalen. We hebben ons een poosje opgehouden in de lagere school, waar het dezelfde oude en armoedige troep is als overal in dit soort landen. De kinderen van Nyoman en Wati gaan dan ook in Amlapura naar school, waar het er waarschijnlijk iets beter aan toe gaat.

Na dit bezoek bracht Gede ons naar de meubelmaker/houtsnijder; hij heeft veel bewerkte deuren en meubels voor Pandan House gemaakt, alles met de hand. Fred en I Ketut Sudarta (ex-vriend van Fred, broer van Gede en Nyoman) hebben bewust gekozen voor deze man. Er was n.l. ook nog een houtbewerker, die met elektrische machines werkt. “Onze” meubelmaker maakt prachtige dingen (als je er van houdt). Koffie gedronken in een Home Stay met alweer een mooi uitzicht.

Gede had al gevraagd of we zijn huis wilden zien en ja, dat wilden we. Na een fikse wandeling, op het laatst door de “village” Ababi zagen we een prachtig huis in aanbouw,waar Gede erg trots op is en terecht: op een groot terrein (50 bij 25m) verrijst een mooi huis, waarmee Gede van alles van plan is. Hij gaat daar samenwonen met één van de Nederlandse ex-gasten van Pandan House (Anita) en trouwt in maart 2004 met haar. Hij is best creatief, maakt zelf mozaïeken en zo (afgekeken in Barcelona alwaar hij op uitnodiging van Fred is geweest, samen met zijn broer Nyoman). Nyoman was intussen gekomen met Winold, die niet meegegaan was naar het schooltje, maar die dit gedoe wel graag wou meemaken. Gede heeft even een hanengevecht gedemonstreerd en hij is voor ons in een klapperboom geklommen, dus: klappermelk gedronken en de jonge kokos er uit gegeten. Uiteindelijk waren we om 2 uur terug bij Pandan House. Op een veldje naast ons was een twintigtal vrouwen aan het pinda’s oogsten. Ayamsoep en daarna rust op de veranda met een massage voor Herma toe.

Vrijdag, 19 september
Al tamelijk vroeg voor ons doen naar Candi Dasa om daar bij de rotseilandjes voor de kust te snorkelen. Mooi weer, dus mooi zicht onder water. Herma en Winold zijn er langer in gebleven, want zij raakten niet in paniek, zoals Mieke en ik. ’t Was nl. dieper dan we gehoopt hadden. Toch heb ik genoten van iets gevarieerder koraal dan in Amed, maar daar waren naar mijn idee meer vissen. Schildpadden waren ons ook beloofd, maar die hebben we niet gezien! Koffie en vruchtensap na afloop en op de terugweg een paar aardewerk kopjes gekocht. Tegen half 2 thuis; geluncht, gelezen en later in de middag een wandeling door de sawa’s, de berg op, waar we op uitkijken, Best een pittige wandeling.

Zaterdag, 20 september
We hebben een vrije dag, voordat we morgen de grote reis naar Lombok gaan maken.
’s Ochtends hebben Mieke, Herma en Winold in de buurt gescharreld en gefotografeerd. Ik had een mooi boek en ben blijven lezen op de veranda. Na de lunch weer lezen en aan het eind van de middag een wandelingetje naar het Waterpaleis. “Hotel Groningen” bleek een huis te worden met een zwembad en drie gastenkamers, voor meneer Liam (een chinees?) uit Groningen, die hier zelf komt wonen. We hebben daar vrijelijk lopen rondsnuffelen.

Zondag, 21 september
Heel vroeg opgestaan... want we willen de boot van 8 uur naar Lombok halen. Om 7 uur met de auto weg, uitbundig uitgezwaaid door de hele familie, alsof we nooit meer terug zouden komen. Hadden ze er een vermoeden van, dat we op de oudste, krakkemikkigste boot van de hele vloot terecht zouden komen, die bovendien niet om 8 uur vertrok maar om 10 uur én die er niet vier uur over deed, maar bijna vijf en een half uur! We werden nota bene ingehaald vlak voor de haven van Lombok door de boot van half 11! Maar... wij mochten het eerst afmeren.

Taxi met chauffeur (Nyoman, niet de gastheer Nyoman) stond klaar, al lang. Nyoman is een Balinees en “vriend” van Gede. Zij zullen ons naar Kuta brengen. Daar willen we één nacht in een hotel blijven. Winold wil een hotel met zwembad en het moet aan het strand liggen. Na een kopje koffie reden we eerst door een enigszins saai landschap. Winold en Herma, die hier in 1995 geweest waren, vonden het erg veranderd: meer gecultiveerd. Ook het pottenbakkersdorp was niet meer, wat het geweest was. Tegen de avond vonden we een gloednieuw hotel: "Tastura Boutique Resort Hotel", pas vier maanden oud en met een grote, mooie tuin met zwembad. Vóór het eten even langs het strand gelopen, maar het werd snel donker. Winold en Herma zwommen in het donker in het warme water van het zwembad, en toen hebben we gedineerd met kipsaté,die op een houtvuurtje op tafel opgediend werd. Biertje erbij. Het voorafje van Herma en Winold bestond uit ananas en garnalen in een sausje, in een halve ananas. Iets om te onthouden voor thuis. Om half 10 lagen we al te slapen. De badkamer was buiten en ’s nachts héél warm. Geen muggen, want in de kamer hadden we de airco aan.

Maandag, 22 september
Vroeg wakker, want Mieke en ik lagen in een groot 2 persoons bed. Dus waren we nogal eens wakker geweest. Om half 8 liepen we al naar de zee en we hebben lekker in de rustige baai gezwommen. De branding was een eind verderop en we hoorden de zee in de verte bulderen, een geluid als van een drukke autoweg in Nederland. Terug in onze eigen tuin nog even opgewarmd in het zwembad. Na het ontbijt hebben we ons vermaakt met het hotelpersoneel: mooie jonge meisjes en leuke jonge mannen, die vandaag keurig gekleed waren in Sasak-stijl. Er zou een delegatie van de “regering “ komen, met een groep “toeristen”. Wij begrepen, dat het een bezoek was om het hotel te promoten en het in de programma’s van de touroperators te krijgen.

Wij hebben eerst een Sasak dorp bezocht; de vorige keer hadden Grada, Mieke en ik een dergelijk dorp op een andere plaats gezien. Het zijn interessante, traditionele dorpen. Na dit bezoek en een wandeling over een marktje zijn we gaan toeren over een slechte weg langs veel tabaksplantages. Uiteindelijk geluncht in een restaurantje bij een zwembad, waar de plaatselijke bevolking zich vermaakte. Het geheel werd “Holland- huis” genoemd en had wel iets van een waterpaleis. De omgeving daar was Hindoe, terwijl Lombok voor de rest om de 500 meter een moskee heeft. Langs de weg staan jongelui regelmatig een bijdrage te vragen voor nieuw te bouwen moskees en voor het onderhoud van de oude.

Intussen was het tijd geworden om naar de boot te gaan. We wilden op tijd terug, gezien onze ervaringen van de vorige dag. Laten we nu een mooie ferryboot treffen, die om half 4 vertrok. Én we lagen al om 19.10 uur voor de haven van Padangbai.....om er pas om 20.00 uur in te varen; toen was er pas plaats. Nyoman (de gastheer) stond al lang te wachten. Wij voelden ons vies en om half 10 zaten we gewassen en gestreken aan ons vertrouwde, lekkere diner. Heerlijk! In de bungalow van Pandan House waren nieuwe gasten aangekomen.

P.S. Op de heenweg naar Lombok doken er ineens hele scholen dolfijnen op, die een hele tijd bij ons in de buurt bleven.

Dinsdag 23 september
Zoals elke dag om 8.30 uur ontbijt. Mieke zat alweer om 7.00 uur met een kop thee op de veranda. We hadden om 10 uur afgesproken om voor de tweede keer de wandeling richting Tenangan te maken, maar dan zonder die inspannende afdaling. Prachtig was het weer en we zagen drie keer een grote spin in een web hangen, zwart met geel, Winold ziet steeds een blauwe vogel (ik niet). We zien veel rode libelles, een slang en veel hagedissen. In Candidasa geld gewisseld en de middag al lezend doorgebracht. ’s Avonds een spelletje scrabble, een biertje en een whisky.

Woensdag, 24 september
’s Ochtends gelezen en door de kampong achter ons gewandeld met Mieke en Herma. Je ziet dan van alles: koeien die gewassen worden, je wordt vriendelijk begroet en mag vrij op de erfjes komen kijken naar wat iedereen aan het doen is: offerschaaltjes maken en vullen; beelden snijden (voor een afnemer); en op de terugweg zagen we dat er bezoek was in “Huize Groningen”, de heer en mevrouw Liam(?) waren er en de "boys" zeiden, dat we rustig binnen konden komen. Dat zou de heer Liam wel leuk vinden. Onze nieuwsgierigheid won het van onze westerse beleefdheid en wij naar binnen. De architect uit Denpasar was er en de familie had natuurlijk geen tijd voor ons. Ze vonden het trouwens ook knap raar, dat we zomaar binnenliepen, denk ik. Maar goed, wij hadden ze gezien!

's Middags via Ujung en de kustweg naar Amed om voor de laatste keer te snorkelen. ´t Was daar echt mooier en meer relaxed dan vanuit de boot in Candidasa. De kustweg was trouwens prachtig, veel te zien langs de weg, o.a. prachtige uitzichten. Maar de weg vereiste wel stuurmanskunst: steil en bochtig. ´s Avonds een slecht resultaat met scrabblen.

Donderdag, 25 september
’s Morgens met Nyoman naar de markt in Amlapura: Batiklappen voor Herma, manden, pollepels enz. enz. en Winold maar tawarren. Hij vindt dat erg leuk. Toen naar de kippen - en hanenmarkt. Winold kreeg de verkoper zover, dat hij de hanen liet demonstreren, dat ze goed konden vechten! De varkensmarkt liep al bijna op z’n eind: er lagen niet veel varkentjes meer. Wel lagen ze als een draagmandje bij elkaar gebonden met hun pootjes. Verder nog langs de”potterieën” gelopen. Het was goed warm op de markt. Wat een verschil in temperatuur vergeleken met die bij Pandan House! Onze laatste wandeling was aan het eind van de middag: nog één keer naar het Waterpaleis. Het was nieuwe maan, dus weer grote ceremonie tijd: de familie was er niet.

Vrijdag 26 september
Onze vertrekdag. Na het inpakken en het wachten op de tweede taxi kwam het roerende afscheid van de familie; Nyoman en Gede brachten ons weg, de anderen , vooral Wati en Made, omhelsden ons stevig en konden hun tranen niet bedwingen. Ik denk, dat de schuchtere Made zich erg aan ons gehecht had. In Candidasa zijn we gestopt bij een winkel, waar ik een paar kopjes besteld had. Over de terugreis is niet veel te vertellen, omdat die goed verliep; wel weer huilende kinderen in het vliegtuig. Maar zo’n reis moet je nu eenmaal over hebben voor een heerlijke, ontspannen vakantie, We hebben het erg leuk gehad met elkaar, we zijn in de watten gelegd door de familie van Pandan House en de plek was geweldig!

Dit verhaal is geschreven door Gerda ter Haar, telefoonnummer 010-4157968. Zij is werkzaam bij de Wereldwinkel en was in Pandan House samen met Mieke, Herma en Winold.